Bài đọc nhiều nhất
Liên kết
Khiếu nại tố cáo

Vai trò của Thanh tra Chính phủ trong việc ngăn ngừa, phát hiện "Lợi ích nhóm"

Thứ bảy, 02.08.2014 03:20
“Lợi ích nhóm” là vấn đề không mới đối với nhiều quốc gia trên thế giới nhưng là vấn đề khá mới ở Việt Nam.

1. Nguy cơ hình thành “lợi ích nhóm” - yêu cầu đối với việc tăng cường công tác thanh tra

    “Lợi ích nhóm” là vấn đề không mới đối với nhiều quốc gia trên thế giới nhưng là vấn đề khá mới ở Việt Nam. Mặc dù chưa có văn bản chính thức nào của Đảng và Nhà nước giải thích rõ cụm từ “lợi ích nhóm” nhưng cụm từ này đã được một số đồng chí lãnh đạo, nhà hoạch định chính sách và giới nghiên cứu quan tâm trong thời gian gần  đây, đặc biệt là khi đề cập đến công tác PCTN, tiêu cực trong điều kiện chuyển đổi nền kinh tế.
    “Lợi ích nhóm” có thể được hiểu theo nhiều nghĩa. Theo nghĩa tiêu cực, đó là: Lợi ích của một nhóm nhất định (những người trong nhóm đó) câu kết với nhau cùng thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật hoặc lợi dụng những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để có những hành vi trục lợi, xâm hại đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích của tập thể và lợi ích của cá nhân. Điều đó cũng cho thấy việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm” trước hết là một yêu cầu khách quan đang đặt ra đối với công tác PCTN, nhất là đối với tham nhũng phát sinh trong quá trình hoạch định chính sách, pháp luật trong lĩnh vực quản lý kinh tế.
    Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, bên cạnh mặt tích cực, quá trình đó cũng ẩn chứa nguy cơ tham nhũng với tính chất tinh vi, phức tạp. Nguy cơ này đã được chỉ rõ trong Chiến lược quốc gia PCTN đến năm 2020: “Những năm tới, cùng với quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý, xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đô thị hóa, sắp xếp, chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước, phát triển thị
trường bất động sản, thị trường vốn, thị trường khoa học công nghệ, thị trường lao động… sẽ nảy sinh những điều kiện mới cho tham nhũng ngày càng tinh vi, phức tạp.
    Mặt khác, việc hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng cũng tạo cơ hội phát sinh những vụ việc tham nhũng với phạm vi rộng hơn, khó phát hiện và xử lý hơn do có sự tham gia của các cá nhân, tổ chức nước ngoài”. Trong bối cảnh đó, cùng với nhận thức mới về các hình thức tham nhũng trên nhiều lĩnh vực, nhất là lĩnh vực quản lý kinh tế, thực tiễn cũng đang đòi hỏi phải nhìn nhận đúng thực trạng các mối liên hệ liên quan đến lợi ích của các tổ chức kinh tế, cộng đồng doanh nghiệp - đó cũng chính là nguy cơ hình thành “lợi ích nhóm”.
    Ngày nay, các tổ chức kinh tế nói chung và doanh nghiệp nói riêng ngày càng có nhiều cơ hội và được tạo điều kiện để tự do kinh doanh. Các quan hệ mật thiết trong cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và quan hệ giữa cộng đồng doanh nghiệp với các cơ quan quyền lực nhà nước được hình thành và tạo lập các nhóm có mục đích chung là một nhu cầu khách quan. Các nhóm lợi ích này có thể có tác động tích cực với vai trò là phản biện, truyền tải các ý kiến từ xã hội, từ đời sống kinh doanh đến với những người có vai trò hoạch định chính sách, ra quyết sách trong quản lý với mục đích góp phần xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng.
    Nhưng bên cạnh mặt tích cực luôn ẩn chứa nguy cơ doanh nghiệp tìm các biện pháp tiêu cực tác động đến quá trình ra hoạch định chính sách, ra các quyết sách trong quản lý để doanh nghiệp có được những lợi thế riêng, không vì cộng đồng, từ đó xuất hiện “lợi ích nhóm” theo nghĩa tiêu cực. Chủ thể trong các nhóm đó không chỉ bao gồm tổ chức kinh tế, doanh nghiệp mà còn có cả người có chức vụ, quyền hạn, các nhóm này sử dụng quan hệ hoặc hối lộ người có thẩm quyền để đạt được mục đích, lợi ích của mình. Nguy cơ này đang hiện diện ở Việt Nam. Trong khảo sát “Tham nhũng - từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, viên chức” do Thanh tra Chính phủ phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức đã đề cập đến vấn đề nhận thức về “lợi ích nhóm”. Kết quả khảo sát cho thấy khi được hỏi liệu doanh nghiệp có sử dụng các mối quan hệ với quan chức để trục lợi hay không thì có đến 40% doanh nghiệp đồng ý, chỉ có 17% doanh nghiệp phản đối(1).
    Do “lợi ích nhóm” gắn liền với quá trình hoạch định chính sách, ra các quyết sách, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế nên việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm” đòi hỏi phải có sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Trước hết, đó là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là các cơ quan có chức năng thanh tra, kiểm tra, giám sát. Với chức năng và mục đích đầu tiên của hoạt động thanh tra là nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật(2), việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm” cần có sự đóng góp tích cực của hệ thống cơ quan Thanh tra Nhà nước, đặc biệt là của Thanh tra Chính phủ.
 
    2. Vai trò của Thanh tra Chính phủ trong việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm”
    Thanh tra Chính phủ là cơ quan được giao thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và PCTN, đồng thời trực tiếp tiến hành các hoạt động thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và PCTN theo quy định của pháp luật.
    Trong 3 năm (2011-2013), Thanh tra Chính phủ đã tiến hành 90 cuộc thanh tra hành chính, ban hành 63 kết luận thanh tra. Qua kết luận 63 cuộc thanh tra đã phát hiện vi phạm về kinh tế số tiền là 56.718 tỷ đồng, 9.843 ha đất các loại; kiến nghị thu hồi về ngân sách nhà nước 20.858 tỷ đồng, kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý số tiền 35.959 tỷ đồng, kiến nghị các tổ chức kiểm điểm trách nhiệm đối với tập thể, cá nhân có vi phạm; chuyển Cơ quan điều tra xem xét, xử lý 33 vụ việc. Trong khoảng thời
gian này, Thanh tra Chính phủ cũng tiến hành 21 cuộc thanh tra trách nhiệm thực hiện pháp luật về khiếu nại, tố cáo và PCTN tại các Bộ, ngành, địa phương; kiểm tra, đôn đốc, hướng dẫn thực hiện các quy định của pháp luật về thanh tra, PCTN tại 23 đơn vị(3).
    Kết quả từ các cuộc thanh tra cho thấy nội dung thanh tra của Thanh tra Chính phủ luôn được thực hiện có trọng tâm, trọng điểm theo đúng định hướng và kế hoạch được phê duyệt, trong đó một tỷ lệ lớn các cuộc thanh tra tập trung vào thực hiện chính sách, pháp luật trong quản lý về kinh tế. Qua hoạt động thanh tra, Thanh tra Chính phủ không chỉ phát hiện và xử lý, chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý nhiều hành vi vi phạm pháp luật mà còn đưa ra hàng trăm kiến nghị với các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền nhằm chấn chỉnh, khắc phục những hạn chế, bất cập, sơ hở trong quản lý, hạn chế trong việc ban hành và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật về kinh tế.
    Có thể dẫn chứng một số vụ thanh tra được thực hiện trong thời gian gần đây với những kiến nghị quan trọng góp phần hoàn thiện chính sách, pháp luật về quản lý kinh tế như sau:
    - Trong vụ thanh tra việc chấp hành quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng vốn, tài sản tại Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT), Thanh tra Chính phủ tập trung vào vấn đề quản lý, sử dụng vốn, tài sản, việc quản lý doanh thu, chi phí, kết quả hoạt động kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước tại VNPT và một số đơn vị thành viên. Qua hoạt động thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các Bộ và VNPT thực hiện một số nội dung, trong đó có những nội dung có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện pháp luật về kinh tế. Ví dụ như kiến nghị Bộ Thông tin và Truyền thông phải rà soát, điều chỉnh các quy định về quảng cáo, khuyến mại, bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng cho các doanh nghiệp; kiến nghị Bộ Tài chính rà soát lại các quy định của Chuẩn mực kế toán, chế độ hạch toán kế toán và xử lý các khoản doanh thu, chi phí đối với dịch vụ viễn thông nhất là doanh thu, chi phí khuyến mại, chỉ tiêu đánh giá xếp loại doanh nghiệp nhằm bảo đảm tính chính xác và khách quan…
    - Trong vụ thanh tra việc chấp hành pháp luật trong thực hiện dự án mở rộng Quốc lộ 51, Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Giao thông - Vận tải ban hành quy định cụ thể về chế độ kiểm tra, giám sát thường xuyên những chi phí định kỳ và phát sinh của dự án BOT khi đưa vào sử dụng để kịp thời điều chỉnh thời gian thu phí của dự án BOT.
    - Trong vụ thanh tra công tác quản lý nhà nước trong việc liên doanh, liên kết đào tại đại học và sau đại học của Bộ Giáo dục và Đào tạo; việc liên doanh, liên kết đào tạo đại học và sau đại học của Đại học Quốc gia Hà Nội giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2010, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng trình Chính phủ ban hành Nghị định về hợp tác, đầu tư trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, thay thế Nghị định số 18/2001/NĐ-CP; ban hành theo thẩm quyền, sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế Quyết định số 42/2008/QĐ-BGDĐT ngày 28-7-2008; ban hành quy định cụ thể ngành nghề đào tạo nguồn nhân lực cần ưu tiên trong liên kết đào tạo quốc tế nhằm phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo tinh thần Nghị quyết Đại hội lần thứ XI của Đảng.
    - Trong vụ thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam, Thanh tra Chính phủ phát hiện quá trình cho vay đối với 35 dự án đóng mới tàu sông, tàu biển đã có những vi phạm như thẩm định dự án, tình hình tài chính của chủ đầu tư không đúng, vốn tự có không tham gia đầy đủ theo quy định, không tổ chức đấu thầu dự án theo quy định… Kết luận thanh tra đã chỉ rõ những sơ hở trong chính sách mà cần có quy định chặt chẽ hơn. Từ đó Thanh tra Chính phủ đã đề nghị Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư bổ sung quy định rõ hơn về đối tượng vay vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước, của các loại dự án tương tự nêu trên. Cũng từ cuộc thanh tra này, Thanh tra Chính phủ đã chuyển sang cơ quan Công an vụ việc dấu hiệu lừa đảo và vụ việc có liên quan đến trách nhiệm của ngân hàng trong việc cho vay.
    Từ các cuộc thanh tra do Thanh tra Chính phủ thực hiện có thể thấy rằng, mặc dù các kết luận thanh tra không chỉ rõ vấn đề “lợi ích nhóm” nhưng đã chỉ ra được không ít những bất cập, hạn chế trong chính sách, pháp luật và trong việc tổ chức thực hiện chính sách pháp luật có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, của tập thể và cá nhân. Một số nhóm chủ thể có thể được hưởng lợi ích không chính đáng từ những sơ hở, bất cập đó. Những kết quả đạt được từ hoạt động thanh tra có thể coi là những kết quả phát hiện bước đầu khẳng định vai trò của Thanh tra Chính phủ trong việc góp phần ngăn ngừa việc hình thành “lợi ích nhóm” trong các hoạt động kinh tế.
 
    3. Một số kiến nghị nhằm phát huy vai trò của Thanh tra Chính phủ trong việc góp phần ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm”
    Để ngăn ngừa việc hình thành “lợi ích nhóm” trước hết cần phải hoàn thiện chính sách, pháp luật trong lĩnh vực quản lý kinh tế, tăng cường công khai, minh bạch hóa các hoạt động của các cơ quan nhà nước và thanh tra, kiểm tra hoạt động công vụ. Những đòi hỏi này đều liên quan đến việc thực hiện chức năng thanh tra, kiểm tra, giám sát nói chung, trong đó có việc thực hiện nhiệm vụ của Thanh tra Chính phủ.
    Với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn đã được pháp luật quy định, để nâng cao vai trò của Thanh tra Chính phủ trong việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm”, trong thời gian tới cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:
    Thứ nhất, định hướng chương trình thanh tra hàng năm cần tập trung vào thanh tra việc thực hiện các chính sách, pháp luật về quản lý kinh tế trong những lĩnh vực mà cơ chế, chính sách, pháp luật còn nhiều bất cập, có nguy cơ tham nhũng cao, đặc biệt là những lĩnh vực dễ phát sinh tham nhũng trong việc hoạch định chính sách, ra các quyết sách trong quản lý kinh tế mà doanh nghiệp, công chức liên kết với nhau để xâm hại đến lợi ích của Nhà nước, của tập thể và của cá nhân nhằm thu lợi bất chính.
    Thứ hai, trên cơ sở định hướng chương trình thanh tra, Thanh tra Chính phủ tiếp tục hướng dẫn chi tiết, cụ thể việc xây dựng kế hoạch thanh tra hàng năm của các bộ, ngành và địa phương nhưng đồng thời trong đó phải xác định rõ mục tiêu quan trọng cần hướng đến là ngăn ngừa hành vi tham nhũng, tiêu cực trong việc ra các quyết sách của các bộ, ngành, địa phương có liên quan đến lợi ích của một số tổ chức kinh tế, doanh nghiệp.
    Thứ ba, tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả của các cuộc thanh tra do Thanh tra Chính phủ tiến hành. Trong việc tiến hành các cuộc thanh tra, Thanh tra Chính phủ cần nhấn mạnh yêu cầu phải đạt được trong các cuộc thanh tra là đánh giá các chính sách, các quyết sách trong quản lý và quy định pháp luật về kinh tế, chỉ ra những điểm còn hạn chế, bất cập cần sửa đổi hoặc còn thiếu cần phải bổ sung, đưa ra những đề xuất với các cơ quan có thẩm quyền ban hành mới hoặc sửa đổi, bổ sung chính sách, pháp luật về quản lý kinh tế cũng như đề xuất các biện pháp nhằm ngăn ngừa việc ra các quyết sách không công bằng, tạo lợi thế bất bình đẳng cho nhóm tổ chức kinh tế, doanh nghiệp hoặc cá nhân. Khi triển khai các cuộc thanh tra, Trưởng đoàn thanh tra, các thành viên đoàn thanh tra phải luôn xác định mục đích các cuộc thanh tra không chỉ nhằm tìm ra các vi phạm pháp luật cụ thể mà phải luôn hướng đến việc tìm ra những hạn chế, bất cập trong chính sách, pháp luật và những quyết sách quản lý không hợp lý để từ đó đưa ra các đề xuất, kiến nghị. Kết luận thanh tra bên cạnh việc đề cập đến những vi phạm cụ thể thì cần chỉ rõ các sai phạm, sự liên kết giữa các tổ chức kinh tế, doanh nghiệp, người có chức vụ, quyền hạn trong việc tác động tiêu cực đến quá trình hoạch định chính sách, ra các quyết sách trong quản lý kinh tế.
    Thứ tư, tăng cường đội ngũ công chức của Thanh tra Chính phủ, nâng cao trình độ nhận thức, sự am hiểu về chính sách, pháp luật trong quản lý kinh tế. Chính sách, pháp luật về quản lý kinh tế là lĩnh vực rộng và khó. Vì vậy, để hoạt động thanh tra của Thanh tra Chính phủ góp phần tích cực vào việc ngăn ngừa, phát hiện “lợi ích nhóm” thì đòi hỏi người làm công tác thanh tra của Thanh tra Chính phủ phải có trình độ chuyên môn sâu về quản lý kinh tế, có khả năng phân tích, đánh giá chính sách, pháp luật trong lĩnh vực quản lý kinh tế. Vì vậy, trong thời gian tới, Thanh tra Chính phủ cần có chính sách thu hút những chuyên gia có khả năng đánh giá, phân tích chính sách kinh tế, khái quát, đánh giá tổng kết thực tiễn kết quả thanh tra trong lĩnh vực quản lý kinh tế, từ đó tham mưu cho Lãnh đạo Thanh tra Chính phủ trong việc xây dựng định hướng chương trình thanh tra, hướng dẫn các bộ, ngành, địa phương xây dựng và thực hiện kế hoạch thanh tra;  ề xuất được những khuyến nghị thiết thực góp phần hoàn thiện chính sách, pháp luật về kinh tế qua các cuộc thanh tra. Thanh tra Chính phủ cũng cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về kinh tế cho đội ngũ công chức, thanh tra viên hiện đang công tác tại Thanh tra Chính phủ để khi tiến hành các cuộc thanh tra kinh tế, các thành viên đoàn thanh tra không chỉ làm rõ được các sai phạm mà còn có khả năng phân tích, đánh giá được những ưu điểm, hạn chế trong chính sách, pháp luật về quản lý kinh tế thuộc lĩnh vực được thanh tra. 
(1) Thanh tra Chính phủ, WB: “Tham nhũng - từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, viên chức”, Nxb CTQG, H.2012, tr.58.
(2) Điều 2 Luật thanh tra năm 2010.
(3) Báo cáo số 2334/BC-TTCP ngày 11-10-2013 của Thanh tra Chính phủ về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, PCTN trong 3 năm (2011-2013) và một số nội dung có liên quan phục vụ Kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XIII.

TS. Lê Tiến Hào
(Phó Tổng Thanh tra Chính phủ)

[Trở về] [Đầu trang]In bài viết Gửi cho bạn bè

 

Các tin khác:
» Đơn thư nặc danh tố đúng không biết xử sao (11.07.2014)
» Ông Nguyễn Bá Thanh: Giải quyết cả đơn tố cáo không địa chỉ (05.07.2014)
» 'Trùm bất động sản' Đà Nẵng bị điều tra (26.06.2014)
» Một đại gia bất động sản bị tố chiếm đoạt 30 tỉ đồng (26.06.2014)
» KẾT LUẬN THANH TRA TRÁCH NHIỆM ĐỐI VỚI CT UBND T/P ĐÀ NẴNG (26.06.2014)
» Doanh nghiệp trả lại bằng khen vì nhận được theo đường... xe máy (26.06.2014)
» Phản hồi Kết luận của Thanh tra Chính phủ, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng: “Không có cơ sở, thiếu tính thuyết phục” (26.06.2014)
» Diễn biến mới về vụ “Đà Nẵng thất thoát 3.400 tỷ đồng” (26.06.2014)
» Chủ tịch UBND TP Văn Hữu Chiến nói về kết luận thanh tra một số dự án đầu tư có liên quan đến việc quản lý sử dụng đất ở Đà Nẵng (26.06.2014)
» Phản hồi của TP Đà Nẵng về kết luận của TTCP (26.06.2014)

Quảng cáo